Aktualności‎ > ‎

PROPOZYCJA LEKCJI PATRIOTYZMU DLA WYCHOWAWCÓW I NAUCZYCIELI PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH

opublikowane: 5 sty 2019, 02:36 przez Jerzy Kot   [ zaktualizowane 5 sty 2019, 02:38 ]

PROPOZYCJA LEKCJI PATRIOTYZMU

DLA WYCHOWAWCÓW I NAUCZYCIELI PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH

TEMAT: ZNAKI I SYMBOLE POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO.

Cele:

- Zapoznanie uczniów ze znakami  i symbolami narodowymi z okresu Powstania Wielkopolskiego; odkrycie i objaśnienie znaczenia symboliki znaków.

- Popularyzacja wiedzy historycznej własnego regionu.

- Rozwinięcie uczuć patriotycznych uczniów.

Metody i formy pracy: praca indywidualna i grupowa; metoda oglądowa; czytanie ze zrozumieniem; wizualizacja treści; formy ekspresji artystycznej.

Środki dydaktyczne:  karty pracy, tablica multimedialna, przybory plastyczne.

 

ZNAKI I SYMBOLE POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO

Wszystkie znaki i symbole związane z Powstaniem Wielkopolskim mają swój ścisły związek  z bogatą symboliką polskich znaków rozwijającą się na przestrzeni wieków. Do najbardziej wymownych znaków i symboli powstańczych zalicza się:

ZNAK ORŁA BIAŁEGO – wizerunek Orła Białego ewoluował i podlegał ciągłej modyfikacji; w czasie Powstania Wielkopolskiego rozpowszechnił się wizerunek Orła Białego bez korony; jednak Orła Białego ukazywano w różnorodny sposób - w koronie lub bez korony. Można było się o tym przekonać obserwując powiewające flagi, orły na czapkach czy guzikach. Orzeł miał różny kształt i wielkość, ale najpowszechniej był eksponowany orzeł używany w I Korpusie Polskim, bez tarczy Amazonek, z otwartą koroną. Poza tym często noszono orła wzorowanego na legionowym.

MOTYW ORŁA NA PIECZĘCIACH I W UMUNDUROWANIU

Również narodową symbolikę zamieszczano na pieczęciach. Najczęściej na pieczęciach Naczelnej Rady Ludowej był to orzeł  z otwartą koroną na głowie, z piórami opuszczonymi w dół, a w wersji bez korony – na pieczęciach Straży Ludowej w Poznaniu. Taki sam wizerunek  orła zamieszczano na części chorągwi ochotniczych oddziałów powstańczych, a także na chorągwi 1. Pułku Strzelców Wielkopolskich. W kwietniu 1919 roku, pod nazwą „Orzeł Królowej Jadwigi”, pojawił się on na płatach sztandarów Wojsk Wielkopolskich i na patkach (na kołnierzu) mundurów oficerów i żołnierzy Sztabu Dowództwa Głównego.

W styczniu 1919 roku Dowództwo Główne powstania przyjęło na swe pieczęcie „wyszczuplonego” orła polskiego bez korony, z napisem otokowym „DOWÓDZTWO GŁÓWNE” „W. P. zab. prusk.”. Po objęciu dowództwa przez gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego dodano koronę na głowie orła i zmieniono napis na „DOWÓDZTWO GŁÓWNE” „Sił Zbrojnych” „w b. zab. prusk.”. Zdarzało się, że część ww. orłów nie miała korony, a zależało to od zamawiającego lub od wykonawcy tłoków. Po wprowadzeniu tzw. Orła Wojsk Wielkopolskich, wykonywanego w metalu i przypinanego do nakryć głowy, zaczęto umieszczać na pieczęciach także jego odwzorowanie.

Szczególnie charakterystyczne były znaki wojskowe, które cieszyły się największym szacunkiem i wyrażające godność i honor żołnierski. Należą do nich: flagi, chorągwie, sztandary.

FLAGA BIAŁO – CZERWONA – to najbardziej reprezentatywny znak narodowy, który również Wielkopolanie przyjęli  w czasie walk niepodległościowych jako znak rozpoznawczy i symbol dumy narodowej. Flagi narodowe powiewały na budynkach mieszkalnych, budynkach różnych instytucji; biało-czerwona flaga powiewała podczas różnych zgromadzeń. 

CHORĄGWIE SZTANDARY POWSTAŃCZE Z ORŁEM BIAŁYM – chorągwie te były kojarzone z oddziałami polskimi; na czerwonym tle aplikowano Orła Białego; pierwsza i najbardziej rozpowszechniona była chorągiew z Orłem Białym w otwartej koronie.  Do tak wyglądającej chorągwi były doszywane lub haftowane numery i nazwy miejscowości i nazwy regionalne danego oddziału, ponadto różne ozdobniki – np. wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej , wizerunek Orderu Virtuti Militari, Orły Królowej Jadwigi. 

Na sztandarach umieszczano wzniosłe hasła takie jak np.  Za wiarę i ojczyznę, Mocą Bóg, celem Ojczyzna; Ojczyznę, wolność zachowaj nam, Panie, Nie rzucim ziemi skąd nasz ród; Z Bogiem za Ojczyznę; Ku chwale ojczyzny; Pod Twoją obronę; Biały sztandar, wzniosłe czyny;  warto dodać, że chorągiew Straży Ludowej w Swarzędzu miała wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej. Chorągwie  i sztandary powstańcze były znakami manifestującymi patriotyzm i wiarę Wielkopolan, którzy nieugięcie walczyli o wolność państwową i religijną. Przyjęto, że pierwszy sztandar oficjalnie wręczono regularnej jednostce Wojsk Wielkopolskich 26 stycznia 1919r.

Przykładowe hasła na sztandarach oddziałów wojsk oddziałów wielkopolskich:

 3. PSWlkp. – „ŻYCIE, TRUD I MIENIE, ZA PRAWO I WOLNOŚĆ OJCZYZNY.”.

7. PSWlkp. – „Ojczyznę, wolność zachowaj nam Panie”

8. PSWlkp. – „Nie rzucim ziemi skąd nasz ród”.

Sztandary Wojsk Wielkopolskich ozdabiano wstęgami i sznurami z chwastami na końcach. W zwieńczeniach drzewc wprowadzono „orły napoleońskie” – srebrne, pełnoplastyczne orły, siedzące na kuli. Choć rozkazy określały tylko znaki dla 12 pułków piechoty (strzelców) i jazdy, własne sztandary wykonywane według ww. wzoru otrzymywały i inne formacje. W Wielkopolskim Muzeum Wojskowym są przechowywane najbardziej reprezentatywne  chorągwie powstańcze.

BIAŁO – CZERWONE WSTĄŻECZKI – podobnie jak flaga biało – czerwona – stały się najpopularniejszym sposobem na manifestowanie swojej polskości podczas walk o niepodległość w zaborze pruskim; wstążeczki w barwach narodowych były najczęściej wpinane na odzież wierzchnią.

KOKARDA NARODOWA/ ROZETA BIAŁO – CZERWONA – rozetka w barwach biało-czerwonych będąca symbolem narodowym Polaków; podobnie jak wstążki biało-czerwone stanowiła element ozdobny odzieży wierzchniej, na czapce lub kołnierzu płaszcza czy kurtki.

METALOWE SREBRNE/ SREBRZONE ORŁY, BROSZKI, ZAPIĘCIA, SPINKI Z ORŁEM BIAŁYM – to znaki Polek i Polaków walczących o niepodległość; również Wielkopolanie podczas powstania eksponowali te znaki w celu podkreślenia swojego przywiązania do tradycji narodowej oraz manifestowania swojego patriotyzmu. Znaki te były najczęściej umieszczane na czapkach, kołnierzach.

CZAPKI OKRĄGŁE Z ORŁEM I OTOKIEM NIEBIESKIM  - takie czapki nosili członkowie Straży Ludowej i dzięki temu byli rozpoznawani; ponadto członkowie straży nosili stopnie wojskowe umieszczane na kurtkach i płaszczach.

ODZNAKI WOJSK WIELKOPOLSKICH:

ODZNAKI ROZPOZNAWCZE – OBRONA KRAJOWA -  metalowe litery O.K. przymocowane do kołnierza, bez patek.

ODZNAKA WOJSK o nazwie ZNAK PAMIĄTKOWY – WIELKOPOLSKA MATKOM POLEGŁYCHwprowadzona w 1919r. jako votum wdzięczności i honorową odznakę dla matek poległych powstańców; miała kształt krzyża kawalerskiego Orderu Virtuti Militari z kulkami na końcach ramion połączonych złoconym wieńcem z gałązek wawrzynu. Pośrodku, na czerwono emaliowanym polu nałożono małego srebrnego orła z otwartą koroną na głowie. Na ramionach ozdobionych wzdłuż krawędzi prążkiem czarnej emalii umieszczono napis „WIELKO” „POLSKA” „MATKOM” „POLEGŁYCH”. Na odwrocie znajdowało się zapięcie agrafkowe. Takich odznak wręczono około półtora tysiąca; odznaczonym wręczano też ozdobne patenty.

ODZNAKA WIELKOPOLSKIEJ SZKOŁY PODOFICERÓW PIECHOTY – tzw. „znaczek szkolny” - to jedyna odznaka nadawana w Wojskach Wielkopolskich od kwietnia 1919 roku. Odznaka miała kształt orła na tle skrzyżowanych karabinów, także z otwartą koroną na głowie i naramiennikiem z monogramem z liter „WSP” [Wielkopolska Szkoła Podoficerska – J.Ł.].  Noszona była przez wykładowców i absolwentów szkoły na lewej piersi kurtki mundurowej. Bito ją w blasze mosiężnej i srebrzono.

UMUNDUROWANIE WOJSK WIELKOPOLSKICH – wielkopolskie wojsko można było rozpoznać na podstawie barwy mundurów. Zwykle była to barwa szara i szaro-zielona. To barwy charakterystyczne dla mundurów niemieckich, które najczęściej były przerabiane dla potrzeb oddziałów Wojsk Wielkopolskich. W tych wielkopolskich mundurach najbardziej charakterystyczna była stosunkowo wysoka czapka rogatywka z rozetką na boku i oznakami stopnia wojskowego, krój mundurów i oznaki stopni naszywane na rękawach. Polskie znaki i symbole narodowe takie jak m.in. orzełki, kokardy narodowe, rozety stały się nieodłącznym elementem munduru wojskowego.

BROŃ

Formacje wielkopolskie wyróżniały się także bronią białą, indywidualną bronią strzelecką, bronią maszynową i artylerią oraz oporządzeniem wojskowym. Z oczywistych względów broń ta była w większości produkcji niemieckiej. Broń i oporządzenie przetrwały do kampanii wrześniowej 1939r.

PODSUMOWANIE

Najbardziej wymownymi znakami powstania wielkopolskiego 1918-1919 były barwy biało-czerwone  podkreślające  polskość pod zaborem pruskim. Te charakterystyczne znaki i symbole narodowe istniały w przestrzeni publicznej w postaci chorągwi czerwonych z białym orłem i flag biało-czerwonych, wywieszanych na ulicach miasta i w miejscach zgromadzeń publicznych. . Ponadto w wymiarze indywidualnym pojawiły się one na mundurach i cywilnych ubraniach w postaci wstążek oraz kokard biało-czerwonych na piersiach i opasek na rękawach. Wszystkie znaki i symbole powstańcze służyły manifestowaniu polskości w zaborze pruskim na ziemi wielkopolskiej. Stanowią one wymowną symbolikę oddającą wielkość poświęcenia i oddania sprawie narodowej w ramach działań niepodległościowych podejmowanych przez Wielkopolan w latach 1918 – 1919.

 

Opracowano na podstawie:

Jarosław Łuczak, Znaki i symbole Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Kulisy powstania…na stronie IPN - pw.ipn. gov.pl

Marek Rezler, Powstanie Wielkopolskie, Poznań 2008

 

Aleksandra Scheller


 

 

Comments